Giriş

Türk Medeni Hukuku’nda nafaka yükümlülüğü, aile bireyleri arasındaki dayanışma ve koruma ilkesinin bir yansımasıdır. Boşanma sonrasında özellikle çocukların korunması amacıyla düzenlenen iştirak nafakası, bu yükümlülüğün en önemli görünümlerinden biridir. İştirak nafakası, velayeti kendisine verilmeyen eşin, çocuğun bakım, eğitim ve gelişim giderlerine mali gücü oranında katılmasını ifade eder. Bu çalışmada iştirak nafakasının hukuki niteliği, özellikle çocuğun hakkı olması ve anlaşmalı boşanma sonrasında dahi talep edilebilirliği açısından incelenecektir.

I. İştirak Nafakasının Hukuki Niteliği

İştirak nafakası, Türk Medeni Kanunu’nun 182. maddesinde düzenlenmiş olup, velayet kendisine bırakılmayan ebeveynin çocukla ilgili mali sorumluluğunu yerine getirmesine hizmet eder. Bu nafaka türü, klasik anlamda eşler arasındaki bir borç ilişkisi değil, çocuğun korunmasına yönelik özel bir yükümlülüktür.

Bu yönüyle iştirak nafakası:

Kamu düzenine ilişkindir,

Tarafların serbest iradeleriyle tamamen ortadan kaldırılamaz,

Hak sahibinin çocuk olması nedeniyle farklı bir hukuki karakter taşır.

II. İştirak Nafakasının Çocuğun Hakkı Olması

İştirak nafakasının en temel özelliği, bu nafakanın doğrudan doğruya çocuğa ait bir hak olmasıdır. Nafaka, her ne kadar fiilen çocuğun velayetini elinde bulunduran ebeveyne ödenmekteyse de, bu ödeme çocuğun ihtiyaçları için yapılmaktadır.

Bu durumun hukuki sonuçları şunlardır:

Hak sahibi çocuktur: Nafaka alacağı, ebeveynin değil çocuğun hakkıdır. Velayeti elinde bulunduran ebeveyn, yalnızca bu hakkın temsilcisi konumundadır.

Kamu düzeni niteliği: Çocuğun üstün yararı ilkesi gereği, iştirak nafakası kamu düzenine ilişkindir. Hakim, tarafların talepleriyle bağlı olmaksızın çocuğun menfaatini gözetmek zorundadır.

Feragat edilemezlik: Çocuğun hakkı olması sebebiyle, ebeveynlerin iştirak nafakasından feragat etmesi hukuken geçerli değildir. Bu tür feragat beyanları çocuğun menfaatine aykırıysa bağlayıcılık taşımaz.

Hakiminre’sen gözetme yükümlülüğü: Hakim, boşanma davasında iştirak nafakasına hükmedilmesi gerekip gerekmediğini kendiliğinden değerlendirmekle yükümlüdür.

Bu bağlamda iştirak nafakası, yalnızca taraflar arasındaki bir mali denge unsuru değil, aynı zamanda çocuğun gelişim hakkının bir uzantısıdır.

III. Anlaşmalı Boşanmada İştirak Nafakasının Talep Edilebilirliği

Uygulamada sıklıkla karşılaşılan bir durum, tarafların anlaşmalı boşanma protokolünde iştirak nafakasına yer vermemeleri ya da açıkça nafaka talep etmediklerini belirtmeleridir. Ancak bu durum, iştirak nafakasının ileride talep edilmesine engel teşkil etmez. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 2016/9050 E. ve 2017/2421 K. sayılı kararı bu durumu net bir şekilde ortaya koymaktadır. Karara göre, çocuğun ihtiyaçlarının zamanla artması veya velayet hakkını elinde bulunduran ebeveynin ekonomik durumunun kötüleşmesi durumunda, iştirak nafakası talebi yeniden yapılabilir ve mahkeme tarafından kabul edilebilir.

Bu husus şu gerekçelere dayanır:

Çocuğun hakkından ebeveynler vazgeçemez: Anlaşmalı boşanma protokolü, eşler arasında bağlayıcı olmakla birlikte, çocuğun haklarını ortadan kaldıramaz. Çocuğun üstün yararı ilkesi gereği, ebeveynlerin bu konuda tasarruf yetkisi sınırlıdır.

Koşulların değişebilirliği: Çocuğun ihtiyaçları zamanla artabilir veya ebeveynlerin mali durumları değişebilir. Bu nedenle iştirak nafakası dinamik bir hukuki kurumdur.

Her zaman talep edilebilirlik: Daha önce nafaka kararlaştırılmamış olsa dahi, çocuğun menfaatleri gerektiriyorsa iştirak nafakası sonradan dava yoluyla talep edilebilir.

Yargıtay içtihatları: Yargıtay da istikrarlı şekilde, anlaşmalı boşanma protokolünde iştirak nafakası öngörülmemiş olsa dahi, sonradan iştirak nafakası talep edilebileceğini kabul etmektedir.

Bu nedenle, anlaşmalı boşanma sırasında nafakaya hükmedilmemiş olması, ileride bu hakkın ileri sürülmesine engel teşkil etmez.

Sonuç

İştirak nafakası, Türk aile hukukunda çocuğun korunmasına yönelik en önemli kurumlardan biridir. Bu nafakanın hukuki niteliği, onu diğer nafaka türlerinden ayıran özellikler taşımaktadır. Özellikle iştirak nafakasının çocuğun hakkı olması ve kamu düzenine ilişkin niteliği, tarafların bu konuda serbestçe tasarrufta bulunma kabiliyetlerini sınırlandırmaktadır.

Ayrıca, anlaşmalı boşanma protokolünde iştirak nafakasına yer verilmemiş olması, bu hakkın ortadan kalktığı anlamına gelmez. Çocuğun üstün yararı ilkesi gereği, iştirak nafakası her zaman talep edilebilir ve görevli hakim tarafından kendiliğinden değerlendirilir.

Sonuç olarak iştirak nafakası, yalnızca bir mali yükümlülük değil, aynı zamanda çocuğun sağlıklı gelişim hakkının hukuki güvencesidir.

Arb. Av. M. Çağlar ÇETİN